له‌سه‌رهێل 60
یه‌کشه‌ممه‌ 4 ره‌زبه‌ر 2721
سازمانی خه‌باتی کوردستانی ئێران
خــــــوێندنەوەیــــــــەك بـــــــۆ فــــــــەلسەفـــــــــەی هــــــــابز

...گەرچی ئەو لە ژێر كاریگەری فەلسەفەی كەسانێكی وەك " دێكارت " و " فڕانسیس بێیكێن " و بیرۆكەی چارەسەری گرفتەكانی بەردەم سیاسەت و دەوڵەت لە ڕوانگەی " ماكیاوڵی" دا بووە، بەڵام خۆی خاوەن بیرێكی بەهێز لە سەر بابەتە جۆراوجۆرەكان بووە و بۆ داڕشتنی تێورێك بۆ ناسین و كارپێكردنی چوارچێوەكانی سیاسی و بەڕێوەبەرایەتی دەوڵەتكاریگەریەكی جیدی لە مێژوو دا داناوە . بابەتەكانی ؛ شەڕ، دەوڵەت، ئایین و ماتریالیسم لەو باسە فیكری و فەلسەفیانەن كە لە ئەندێشەی " هابز" دا بەرجەستە بوونەتەوە .

• شەڕ :

دوای ئەزمەی جیاوازی ڕەگەزی لە ئامریكا ، "رادنیكینگ" لە سەرەتای نەوەدەكاندا لەنووسراوەیەكدا پرسیارێكی خەمهێنەر دەكات كە ئێمە بۆچی ناتوانین لە گەڵ یەكتر بە ئاسایی و ئاشتی پێكەوە بژین ؟

فەلسەفەی هابز بە پرسیارگەلێكی ئاواها دەست پێدەكات و ئەچێتە سەر بابەتە سەرەكیەكان . ئەو پێمان ئەڵێت هۆی چیە لە گەڵ یەكتردا بە شەڕ دێین ، لە حاڵێكدا هەموومان لە سەر گرینگی و بەهرەكانی پێكەوە سازان و ئاشتی هاوڕاین . بۆ چی بەردەوام لە گەڵ یەكتردا تووشی ناكۆكی دەبین لە حاڵێكدا هەمووان قازانج و خۆشیەكانی ئاشتی و پێكەوەژیانمان دیوە ، سەیر ئەوەیە ئێمە بەردەوام ئەو خۆشیانە بە نەهامەتی و گرفتەكانی شەڕ و ناكۆكی ئەگۆڕینەوە . ئەوە لە چیەوە سەرچاوە دەگرێت ؟ بۆ چێ لە هەر وڵات و شار و گەڕەكێك شەڕ و كوشتن و نەهامەتی بە دی دەكرێت ؟

یەكێك لەو بابەتانەی هابز گرینگی پێداوە و باسی لێدەكات شەڕ و ئاشتی و تایبەتمەندی ئەو دوو چەمكەیە لە سەر ژیانی مرۆڤـ . 

كاتێك لە شەڕەكانی ناوخۆیی بەڕیتانیادا بیر لە سەقامگیری و ئاسایش دەكاتەوە ئەم پرسیارە دەكات ؛لە شەڕ و لە دوای شەڕ چی دەكەوێتەوە بێجگە كوشت و بڕ و خاپوور بوون ؟ دوای شەڕ ئاكام چییە ؟ شەڕ بۆ هیچ !؟

هابز بۆ سەلماندنی زیان و نەهامەتیەكانی شەڕ یارمەتی لە ئەزموونەكان وەردەگرێت و بە زمانێكی ئاسان ئەڵێت كە بە پێی ئەزموونەكانی ڕابردوو ئەم ڕیزە زیانە لە دەستكەوتەكانی شەڕ و ناكۆكین ،كەوابێ كێ قازانجی شەڕی بینیوە با بێت بە لۆژیك بیسەلمێنێ . 

ئێمە دایمە لە گەڵ یەكتر بە شەڕ دێن و لە حاڵتێكی نێگەتیڤدا ئەژین كە لە سروشتی دەروونمانەوە سەرچاوە دەگرێت كە هابز ناوی دەنێت ؛"شەڕی هەمووان دژی هەمووان" و بۆ كۆتایی هێنان بەو حاڵەتە تەنها یەك پێكهاتەی سیاسی نوێ بە ناوی دەوڵەتمان پێدەناسێنێ كە ئەتوانێ چارەسەر بێت و بە یاسا پەیوەندیەكی لۆژیكی لە نێوان كەسەكانی كۆمەڵگادا دروست بكات . ئەگەر چی دوای هابز لە سەردەمی نوێ دا ئەوە دەوڵەتەكانن بوونەتە نوێنەری مرۆڤەكان و نەتەوە و كەمایەسیەكان بە گژ یەكتردا دەكەن . 

دەوڵەت لای هابز چوارچێوە و مكانیسمێكی تایبەتی بۆ ئیدارەی هەر وڵاتێك هەیە و ئافەتی دەوڵەتیش ڕیزبەندی دەكات و پێیوایە ئەو پێكهاتەیە بە شۆڕش  نەخۆش دەكەوێ و بە شەڕی ناوخۆییش دەمرێت . لە كتێبی "لۆیاتان "دا بابەتی گرێبەستە كۆمەڵایەتیەكان وفەلسەفەی سیاسی باس كردووە. لۆیاتانی هابز كە لە شكڵی دەوڵەتێكی پەرلەمانیدا خۆ دەنوێنێ لە سەر دادوەری كۆمەڵایەتی و دەسەڵاتێكی لۆژیكی بینا كراوە و خەڵات و سزایە كە هەژموونی ناوخۆیی لە كۆمەڵگادا ڕادەگرێت . ئەبێت شەڕی ناوخۆیی سەردەمی هابز ، و نەبوونی یاسا و دەسەڵاتێك كە بتوانێ بەر بەو شێواوی و كوشت و بڕەبهێنێت هانی دابێت بۆ پێكهێنانی مكانیسمی لۆیاتان . لە حاڵێكدا ئێستا لۆیاتانەكانی سەردەم بوونەتە شارلاتان و خەریكن هەموو نەزم و چوارچێوە ئەخلاقی و كۆمەڵایەتی و نەریتە ڕەسەنەكان دەڕوخێنن و شەڕ و پێشێل كردنی یاسا و ڕێساكان بڵاوە پێ ئەكەن.

هابز دەڵێ پاشایەتی یان سیستەمی دەسەڵاتداری بە ئائین و مەزهەب ناچێتە ژێر كۆنترۆڵ و ڕكێفەوە و بەڵكوو لای ئەو مەزهەب و دەسەڵات لە یەك ڕاستە رێدا دەڕۆن و سەرئەنجام پشتی یەك دەگرن .

هابز دەڵێ تەنها خاڵی پشتگیری و وەفاداری جەماوەر لە سیستەمی دەسەڵات دابین كردنی ئاسایش و دادپەروەری لە لایەن دەسەڵاتەوەیە ئەگەرنا هیچ ڕەواییەك بۆ ئەو سیستەمە نامێنێت .

چی ئێمە بەرەو شەڕ ئەبات و چێ بەرەو ئاشتی هانمان ئەدات؟ هابز دەڵێ بەرژەوەندی و ترس هەوێنی شەڕ و ئاشتین و لە بابەتی شەڕ لە نێوان مرۆڤەكاندا لە " لۆیاتان "دا دەڵێ سێ هۆكار بۆ پەیدا بوون و بەردەوام بوونی شەڕ لە نێوان مرۆڤەكاندا هەیە 1. كێشە لە سەر كانزاكان 2. بێ متمانەیی بە یەكتر و 3. مەیل بۆ سامان و پلەی زێدەتر

مرۆڤەكان بەپێی غەریزە ( لە ترسی مەرگ و لە بەر دەماخ بەرزی و زێدەخوازی) دایم لە گەڵ یەكتردا لە شەڕێكی زیانباردان . چارە ڕێگای لۆژیكی و عەمەلی بۆ كۆتایی هینان بە شەڕ و دوژمنایەتی نێوان مرۆڤەكان چیە ؟ 

هابزپێیوایە پێكهاتەی " دەوڵەت " دەتوانێ بە زەبری یاسا و هێز و دابین كردنی ئاسایش و دادپەروەری كۆتایی بەو كێشەیە (شەڕ) بێنێت .

هەڵبەت ترس لە مەرگ و ترسی لە دەست دانی بەرژەوەندی و سامان ، خۆی ئەبێتە هۆی ئەوەی مرۆڤەكان لە گەڵ یەكتر دا گرێبەستێك بەڕێوەببن كە مەترسیەكانیان لێ دوور بخاتەوە بەڵام كێ ئەتوانێ لە نێوان مرۆڤەكاندا پەیوەندیەكی جیدی (دادپەروەرانە – دەسەڵاتدارانە) و خامۆشكەری كێشەكان درووست بكات ؟ بەلای هابزەوە ؛ " دەوڵەت " .

هەندێك لە ڕەخنەگران بە هابز ،بێیكێن و ماكیاوڵی دەڵێن خزمەتكاری پاشا و دەسەڵات ، چونكا بۆ ڕەوایی دەسەڵات بابەتی فەلسەفی - لۆژیكی و زانستی خەلق دەكەن . بەڵام كەسانێكیش دەڵێن كە ئایا بەیاسایی بوونی دەسەڵات باشترە یان بێ سەر و بەرەیی ؟ دواتر چی لێدەكەوێتەوە ؟ هەمان وتەی هابز ؛ " شەڕی هەمووان دژی هەمووان " . ئەوەتا هابز هیچ نەبێ ئەو دەسەڵاتەی خستۆتەچوارچێوەیەكەوە بۆ دابین كردنی ئاسایش و دادپەروەری. ڕاستە ئازادی تاك و مافی مرۆڤـ بەمانا سەردەمیەكەی زۆر بەر باس نەدراوە بەڵام دەوڵەت وەك زەرورەت دەبوایە لە شوێنێكەوە دەستی پێكردبایە و بنەماكانی تئوریزەكردنی دەسەڵات دەبوایە مەجالی پڕاكتیزەكردنی پەیدا بكردایە. ئەم ئێستدلالەی لایەنگرانی هابز هەتا ئێستاش لە هێرەمی دەسەڵاتی دەوڵەتەكاندا كاری پێدەكریت . بۆیە دواتر " جان لاك " و " ژان ژاك ڕۆسۆ " ئەو تێزە شی دەكەنەوە و بنەماكانی زانستی سیاسی و گرێبەستە كۆمەڵایەتیەكان دادەڕیژنەوە. وا دەركەوت كە هابز بە لای " فرانسیس بێیكێن" دا زیاتر شەكاوەتەوە و بەرانبەر بە "ماركس"دا وەستاوەتەوە . مالكیەت و دەسەلات لای هابز لە جەغزیخواستیدەوڵەت دایە و دەوڵەتە كە مالكیەت بە خەڵك ئەبەخشێت ، گەرچی دەسەڵاتی دەوڵەت لە خەڵكەوە بە دەسەڵاتداران ئەبەخشرێت و چوارچێوەكانیشی لە ڕێی نوێنەرانی خەڵك لە پەرلەمانەوە دابین دەكرێت .

•باش و خراپە كاركردی مەیلی مرۆڤە

خاڵێكی سەرنج ڕاكێش لە بیرۆكەی هابزدا بریتییە لە " خواست و مەیل " كە هێزی بزوێنەر و مكانیكی كار و جولەی مرۆڤە و لە غەریزە و هەست و نەستی مرۆڤەوە سەرچاوە دەگرێت. (هەڵبەت مرۆڤ وەك خۆی نەك ئەو تەوسیفاتە مەعنەوییانەی لێیكراوە ) . داخوازی و مەیل بەرەو كارگەلێك ئەمانجوڵێنێ و بێزاریش دوورمان ئەخاتەوە لە كارگەلێكی تر .كەوابێ ئێمە خۆمان ئەزانین كە داخوازی و مەیلمان بەرەو كام كارە هەیە. جوڵەو كاری ئێمەش هەر لەو داخوازیانە سەر هەڵ ئەدات كە مەیلمان پێیەتی . كەوابێ لەم تێزەوە دەرئەكەوێ كە ڕاستی وتە و ئاكاری هەر كەسێك چەنێك لە گەڵ یەكتر دەخوێنێتەوە . 

مرۆڤەكان خواستەكانیان وەك خێر و نەخواستەكانیان وەك شەڕ و خراپە پێناسە دەكەن و بۆیە لای وایە خێر و شەڕ ڕێژەییە ( نسبی) نەك ڕەها (مۆتڵەق).

باش و خراپ لای هابز بەو شێوەیە كە باش ئەو حاڵەت و كارانەن كە مەیلمان بۆی ئەچێت و خراپ وخراپەش ئەو حاڵەت و كارانەن كە بێزارمان ئەكەن یان لێیان ئەترسین . رەنگبێ لە وتن دا سنووری باش و خراپە بە شێوەیەكی تر بەیان بكەین بەڵام لە عەمەلدا كارەكانمانن كە نیشان ئەدەن ئێمە مەیلمان بۆ كام لا دا هەیە و چیمان پی باش و خراپە. بۆ نمونە كەسێك كە بەردەوام درۆ ئەكات لە ڕاستیدا حەز بە فریو دان ئەكات و پێی وایە كە ئەو درۆ كردنە لە مەسڵەحەتی دایە ئەگەر چی بشڵێت كە درۆ خراپە بەڵام ئاكارەكانی نهێنیەكانی دەرونی دەرئەخات . هەروەها پێی وایە مەیل بە پیێ شوێن و كات و ڕووداوەكان یان حاڵەتەكانی دەروونی لە مرۆڤەكاندا گۆڕانكاری بە سەر دادێت و ئەو شتەی ئەمڕۆ لای كەسێك باشە سبەی ئەتوانێ باش نەبێت . بۆیە مرۆڤەكان لە هەوڵی خۆپارێزیدا دەست ئەدەنە دانانی گرێبەستی كۆمەڵایەتی و سیاسی لە گەڵ یەكتردا و بەرژەوەندیەكانیان ئەپارێزن . 

•جیهان :

لە بیری هابزدا دوو مادە بوونی هەیە 1. ماكی سروشتی وەك مرۆڤ و بوونەوەرەكانی تر و پێكهێنەرانی سروشت 2. ماكی دەستكردی مرۆیی وەك مانا سیاسیەكان . 

هابز وەك گالیلۆ پێی وایە بوون و كەون ، پێكهاتەی هێزێكی ماتریاڵە و هەر جوڵەیەك لەو هێزەوە درووست دەبێت . 

دوای خوێندنەوەی هەندەسەی " ئۆقلیدۆس" هابز شێوازكی نوێ بۆ داڕشتنی پەیوەندیە ڕامیاریەكان دائەڕێژێت كە لە سەر لۆژیك و تەكووزی ماكەكان و فۆرمولێكی شیاو دامەزرابوو . ئەو نەزم و قاعیدەیە میكانیسمێك پێك دێنێ كە ئاسایش و پەیوەندیە پۆزتیڤە كۆمەڵایەتیەكانی بە دواوە دەبێ گالیلۆ و دێكارت كاریگەریان لە سەر هابز دانا بۆ ئەوەی ئەوێش بە شێك بێت لە كەسانێك كە پەرەیان بە "فەلسەفەی گومان"دا .

گرینگی بابەتی دین لە نووسراوەكانیدا لە سەر "گومان" لە بنەماكانی یاساكانی كلیسا و دەسەڵات داری دینی ئەو سەردەمە لە بەریتانیا لەو ڕوانگەوەیە كە لە فەزای دەسەڵاتداری تۆند وتیژی كلیسا بە سەر وڵاتدا و قەبووڵ نەكردنی هەر جۆرە بیرۆكەیەك دژ بە فەرمانەكانی ئائینی مەسیحی بابەتی بڵاو كردۆتەوە كە بۆتە هۆی ئەوەی بكەوێتە بەر هەڕەشە ی سیستەمی دەسەڵاتداری مەزهەبی و دواتر ڕێچكەیەكی دروست كرد كە گومان كردن لە بابەتی دینی بۆ كەسانی دوای خۆی ببێتە نەریتێك . هەڵبەت دەبێ  ڕای هابز دەربارەی خوا لە گەڵ ڕا و بۆچوونەكانی لەبارەی دین لێك جیا بكەینەوە . ئەو پێی وایە ئێمە وەك مرۆڤ نازانین خوا كێیە و كەی و چۆن هاتووە و دەسەڵات و كارو باری چۆنە. دیارە بێ كۆتایی بوون و بێ سنوور بوونی ناچێتە لۆژێكی مرۆییەوە و كەوابێ باس لە ئەمر و نەهیەكانی خوا و هەموو خوێندنەوەكان لەو زاتە لە دیدی مرۆڤەكانەوە ناتەواو و پڕ لە هەڵە و گوماناوییە.لە حاڵێكدا هابز بۆ خۆی بۆ بابەتی ئەخلاق و بەڕێوەبەرایەتی وڵات ئاوێزانی پەروەردەكانی مەسیحی دەبێتەوە .بۆیەش ئائین بەشێكە لە پێكهینەرانی سیستەمی لۆیاتان . ئەو قایل بەو پێناسە نییە كە قەشەكان لە خوایان كردووە. هابز دەربارەی خوا باس لە جەوهەرو زاتێك ئەكات كە سەرچاوەی بوونە و بزوێنەری مكانیزمی سروشتە .

لە ڕاستیدا ناسین و پێناسەی مرۆڤ (وەك پێوەری هەموو شتێك) یەكێكە لەو بابەتانەی لە تەوەری سەرەكی توێژینەوەی هەموو بیرمەندەكاندا بووە و بەو پێیەش كە مرۆڤ دەبێت بوونەوەرێك بێت لە ژێر ركێفی ئەخلاقدا و خزمەتگوزاری كۆمەڵگا و متافیزیك بێت بە پێی زەمەم بۆی دەبێتە ئەركێكی سەپاو . گەرچی چەند و چوون و شێوازەكان لەو بوارەدا لای بیرمەندان جیاواز و جاری وایە دژ بە یەكترین .

•یاسای پێناسە كراوی هابز بۆ مرۆڤ خۆپارێزی مرۆڤە 

مرۆڤ بە پێی بەرژەوەندیەكانییەتی كە هەڵس و كەوتەكانی ڕێك دەخات ، چونكا سەرچاوەی كردەوەكانی مرۆڤ خۆرسك یان (غەریزە )ی سروشتی مرۆڤە . مرۆڤ ئەبی زیندوو بمێنێتەوە و لە مەترسیەكان خۆی دەرباز بكات . مرۆڤی خۆ پارێز یاسا بۆ بەرژەوەندیەكانی دروست دەكات ، كە یاسا ئەخلاقیەكانیش هەر ئەچێتە ئەو بازنەوە . ئەو زانست ئەخاتە پێش  قافڵەی مرۆڤ بۆ ئەوەی چرای ڕێگا بێت بۆ دەربازبوون لە گرفت و مەترسیەكان .

لە ڕاستیدا هابز بیرمەندێكی بە گومانە ، ئەو تەنها گومان ناكات كە وێران بكات بەڵكوو ڕێ دانەریشە و شێوەی ژیان وەسف دەكاتەوە . لای ئەو فەلسەفەش ئەچێتە خانەی ڕەخنە و گومان و لە ڕاستیدا ئەو گومانە فەلسەفە ، مرۆڤ ، ئەخلاق ، متافیزیك ، و بوون ، سیاسەت و ماتریالیسم لە خۆ دەگرێت .

دوای هابز ، "هێگڵ" باس لە ڕۆح دەكات . ڕۆحێك كە مرۆڤ بۆ بەدەستهێنانی نرخە بەرزەكان هان ئەدات . ئیدئالیسمی هیگڵ سیفەتە بەرزەكانی خوایە لە دەروونی مرۆڤدا . دواتر "فویرباخ" و شاگردەكانی هێگڵ بە تایبەت "نیچە" ئۆمانیسم و ماتریالیسم جێگری ڕۆحی هێگڵ دەكەن . كاریك كە هابز پێشتر باسی لێوەكردبوو

سەرچاوەكان : 

1. كتێبی هابز . نووسینی ڕیچارد تاك . وەرگێڕانی حوسێن بەشیریە

2. كتێبی فەلسەفەی هابز. نووسینی مارشال میسنێر. وەرگێڕانی خەشایاردەیهیمی

3. هابز . زانستنامەی ئازاد ویكیپێدیا 

4. لۆیاتان . زانستنامەی ئازاد ویكیپێدیا

5. ئازادیی لە ئەندێشەی هابز و لاك : محەمەد حەكیمی

6. فلسفه به زبان ساده . توماس هابز . جنگ همه علیه همه : زهره روحی

•لۆیاتانی هابز (leviathan ) لە چوار بەش پێك دێت : مرۆڤ ، دەوڵەت ، دەوڵەتی مەسیحی و دەوڵەتی ستەمكار (دژە مەسیحی) 
ڕێکه‌وت: 2015-12-30 14:42:58
به‌شی ( وتاری سیاسی )





دیمانه

سیاسی