له‌سه‌رهێل 134
یه‌کشه‌ممه‌ 4 ره‌زبه‌ر 2721
سازمانی خه‌باتی کوردستانی ئێران
2ی رەشەممە رۆژی زمانی دایكی، رەوشی زمانی كوردی لە ئێران

 

رۆژی دووی رەشەممە، 21 فوریه یەكێك لەو رۆژانە كە لە ئاكامی زۆڵم و زۆر و رشتنی خوێنی ئازادیخوازانی بەنگالی (بەنگلادیشی) رەنگی گرت، ئەویش لە كاتێكدا پاكستان سیاسەتی تاكزمانی پەیرەو دەكرد و بە هیوابوو بە زەبری زۆر و كوشتن زمانی ئوردوو بە سەر هەریمی رۆژهەلات بسەپێنێ، ئازادیخوازانی ئەو هەرێمە نایان بەو سیاسەتە وت و دەستیان دایه ناڕەزایەتی، لە جوابی ئەو ناڕەزایەتیانەدا پاكستان دەستی دایە كوشت و خوێنی بڕێ خەلك و ژمارەیەك لە ناڕازیان و ئازادیخوازانی ڕشت. ئەم هەنگاوەی پاكستان بووە هۆی ئەوەی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی پشتگیری لە سەربەخۆیی وەڵاتی بەنگلادیش بكەن و زمانی بەنگال بەرەسمی بناسرێ.

بەهۆی ئەو رووداوانەی دووی ڕەشەممە و دەسكەوتەكانی، ساڵی 1378 رێكخراوی یۆنسكۆ، رۆژی دووی رەشەممەی وەك رۆژی زمانی دایك ناودێر كرد و ساڵی 1386 لەلایەن كۆڕی گشتی ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكانە وەك رۆژی "زمانی دایك" راگەیەندرا.

لە بەر گرینگی ئەم پرسە، ئەو پاكتاو و ئاسمیلاسیۆنە هەمە جۆرەی دژ بە زمانی كوردی لە ئێراندا دەكرێ، ساڵانه بە گرینگیەوە بە پێشوازی دووی رەشەممەدا دەچین. بۆیە پێویستە لەم بابەتەدا بە كورتیش بێت پێناسەیەكی زمانی كوردی بكەین و پەنجە بخەینە سەر سیاسەتی فەرامۆشكاری و پاكتاو و فاشیزمی فارسی لە ئێراندا.

زمانی كوردی زمانێكه كە خەلكی قسەی پێ دەكاو لە باری بنەماڵەییەوە بەشێكه لە زمانه هیندوئێرانیەكان كە ئەوانیش بەشێكن لە زمانە هیندوئوروپاییەكان. لە ناو زمانه هیندوئێرانیەكاندا بە سێهەمین زمان لە دوای زمانی فارسی و پەشتو دێته ئەژمار.

زمانی كوردی چەند شێوەزاری سەرەكی هەن كە زۆربەی زماناسان شێوەزارەكانی كوردیان بەم جۆرە پۆلین كردوە، كوردی باكوری، كوردی ناوەندی،  كوردی باشووری، گۆرانی یان زازایی. هەروەها بەشێك لە زمانناسان لوڕیش بە بەشێك لە شێوەزاری كوردی دەزانن، بەڵام تا ئێستا كۆ دەنگی لە سەر ئەو پرسە بوونی نیە.

بەهۆی ئەوەی دەسەلاتدارانی عوسمانی و ئێران لە كۆنەوە بۆ نووسین، ئەلفوبێی عەرەبیان بەكار هێناوە، وە كوردیش ژێر دەستی ئەو دەسەلاتانه بووە ئەلفوبێی عەرەبی بەكار هێناوە، بەلام لە دوای بەرەسمی كردنی ئەلفوبێی لاتینی، جەلادەت عەلی بەدرخانیش لە ساڵی 1932 ئەلفوبێی كوردی داهێناوە. 

ئەوەی لێرەداو لە دوای ئەو بیوگرافیە كورتەی زمانی كوردی، بە پێویستی دەزانم تیشك بخەمە سەر ئەو ئاسمیلاسیۆنه هەمە جۆرەی داگیركەران لە ئێران كە دژ بە زمانی كوردی كردویانە.

لە نەوەد ساڵی رابردوو، وە دوای دامەزرانی حكومەتی دیكتاتۆری پەهلەوی لەلایەن رەزاخانەوە، تا بە ئەورۆ حكومەتە دیكتاتۆرە یەك لە دوای یەكەكان لە ئیران، بە زۆر زمانی فارسیان بە سەر زمانەكانی دیكەی وەكوو، زمانی كوردی، توركی، بەلوچی، توركمانی و عەرەبیدا سەپاندوە و بە كردەوە زمانی دوو لە سەر سێی خەلكی ئێران پەراوێز خراوە و نەتەوەكانی غەیرە فارس دەبێ بە زمانێكی جیاواز لە زمانی خۆیان بخوێنن.

لە دوای بە رەسمی ناسینی زمانی فارسی وەك تاكە زمانی فەرمی خوێندن و نوسین لە ئێران، فێرخواز و خوێندكارانیان ناچار كردوە بە زمانی جیا لە زمانی نەتەوەكەی خۆیان بخوێنن، ئەم سیاسەتەی رێژیمەكانی پەهلەوی و ئاخوندی لە ژێر ناوی (ئێران یەك نەتەوەیە و فارسیش زمانیەتی) وای كردوە كە زمانی نەتەوەكانی دیكەی ئێران وەلا بنرێ و زەربەی كارییان وەبەر بكەوێ. هاوكات ئەم سیاسەتەی دەسەلاتداران كاردانەوەی خراپی رۆحی و رەوانی كردۆتە سەر خوێندكاران.

لە لایەكی دیكەوە ئەم شیعاری یەك میلەت و یەك زمان وا كاری لە سەركراوە، كه قسە كردن و پرسیار خستنە سەریشی وەك بڤەیە و ئەگەر نەتەوەكان بیان هەوێ قسە و باسی لەسەر بكەن بێ شك لەلایەن فاشیزمی فارسی هێرش دەكرێتە سەریان و نەتەوەكان بە شتی سەیر و سەمەرە تۆمەتبار دەكرێن، وەك جیاخوازی، زەربەدان و هەڵتەكاندنی بنەمای ملی ئێران و بوونە پیاوی ئینگلیس و ئەمریكا و جێ بە جێ كاری ئەوامری وان و زۆر قسەی دیكە. 

بە پێچەوانەوە بە بۆچوونی ئەوان و سیستەمی زاڵ دەبێ نەتەوەكان شانازی و ئیفتخار بە زمانی فارسیەوە بكەن، چوونكە كۆدی پەیوەندی نەتەوەكانی ئێرانە و گەر زمانی فارسی نەبێت كەس لە یەك حاڵی نابێ.

فارس و فارسی زمانەكان

یەكێكی دیكە لەو فەلسەفانەی له هەستێكی فاشیستیانەوە سەرچاوە دەگرێ، ئەوەیە كە  نزیك بە 40 لە سەدی خەلكی ئێران كه فارسن لە فارسی زمان جیادەكاتەوە و دەڵێن، زمانی نەتەوەی فارس فارسیە و نەتەوەكانی دیكە فارسی زمانن. یان زمانی نەتەوەكانی دیكە به لەهجه و شێوەزار ناودەبەن و دەڵێن لە مێژووی كۆن ۆ نوێی ئێراندا زۆرێك لە نووسەران و شاعیرانی قەومەكانی ئێران بە شانازیەوە خزمەتی زمانی فارسیان كردوە. بێ شك ئەم قسانە كە لەلایەن تاقمە فاشیستەكانی نەتەوەی فارسەوە زۆر دەكرێ، خۆ گێل كردنە لەو راستیەی كە له ئێراندا بە دوو شێوە فەرهەنگی نەتەوەی بالا دەست به سەر زمان و فەرهەنگی نەتەوەكانی دیكە زاڵ كراوە ئەویش یان ئیمتیاز بووە، یان ترس و زۆر و ملهوڕی دەسەلاتداران. 

لە ئێراندا جوێ لە زمانی فارسی چەندین زمانی دیكە بوونیان هەیە كە نەك زاراوە نین بەلكوو لە باری زمانەوانیانەوە هیچیان لە زمانی فارسی كەمتر نیە. هەر چەند تا ئێستا لە حاست زمانی كوردی زۆر كەمترخەمی كراوە و زۆرێك هەوڵی پاكتاو و پشت گوێ خستنی لەلایەن دژمنان و داگیركەران دراوە بەلام زمانی كوردی بە هەوڵی دلسۆزان و ئەدیبان پارێزراوە و بە زیندوویی ماوەتەوە بەتایبەت لەم چەند ساڵەی دوایی دا هەولی زۆر لە ئارادایه بۆ دامەزرانی زمانی ستانداری كوردی كە دیسان ئەوەش هەنگاوێكە بۆ بەرپەرچدانەوەی سیاسەتی چەندین ساڵەی دەسەلاتەداران دژ بە زمان و فەرهەنگی كوردی.

كۆتا قسە ئەوەیە كە پێویسته هەوڵی تەواو لە راستای وریاكردنەوەی كۆمەلگای كوردی لە سیاسەتی فەرهنگی رێژیمە یەك لە دوی یەكەكان بەتایبەت رژیمی ئێستا دژ بە زمان و داب و نەریتی كورد بدرێ، هاوكات لەگەڵ نەبوونی دەرفەت بۆ خویندن و نووسین بە زمانی كوردی، دایك و باوكان وەك ئەركێك ئاخاوتن و نوسینی كوردی فێری مندالەكانیان بكەن، كە ئەو هەنگاوە خزمەتێكی گەورە بە پێشخستنی منداڵی كورد لە فێربوونی زمانی دایكی دەكاو هاوكات هەول و سیاسەتەكانی رێژیم لەو بارە پووچەڵ دەكاتەوە.

 
ڕێکه‌وت: 2016-02-21 16:57:52
به‌شی ( وتاری سیاسی )





دیمانه

سیاسی