له‌سه‌رهێل 98
یه‌کشه‌ممه‌ 4 ره‌زبه‌ر 2721
سازمانی خه‌باتی کوردستانی ئێران
تاوانباری سیاسی و یاسای تاوانی سیاسی رژێمی ئێران!

هەر چەند خوێندنەوەی جۆراوجۆر دەكرێ بۆ تاوانی سیاسی بەڵام ئەوەی تێكڕای چالاكانی مافەوانی بیرمەندان لەسەری كۆكن ئەوەیە كە هەر هەنگاوێك بۆ روخانی سیستەمی دەسەڵاتدار و دامەزرانی سیستەمێكی نوێ پێی دەوترێ تاوانی سیاسی. تاوانباری سیاسی پلان و بەرنامە سیاسیەكان لە پێناو خزمەت بە خەڵك، نیشتمان، بەربەرەكانێی زەڵم و فەساد و گەندەڵی و ئیستبدادە دادەرێژێ.

لە رابردوودا دەسەڵاتداران رەفتار و هەڵسوكەوتێكی زۆر بێ رەحمانەیان لەگەڵ تاوانباری سیاسی ئەنجام دەدا، وە لە سەدەی نۆزدەیەمدا جینایەتی دەسەڵاتداران بەرامبەر بە تاوانبارانی سیاسی هەموو سنوورێكیان تێپەراند. بیرمەندان و چالاكانی وەك (ماركیز بیكاریا بونیزانا) بیرمەندی حقوقی كە كاری بۆ لابردنی سزای ئیعدام دەكرد و هەروەها (فەرانسوا گیزو) یەكێك لە مافەوانە دیارەكان بوو كە فكرەی نێئۆكلاسیكی بونیادناو كاری بۆ ئەوە كرد بەرامبەر بە تاوانبارانی سیاسی ئەو توندو تیژیە نەكرێ و خوێندنەوەیەكی نوێ بۆ ئەو تاوانە بكرێ هەروەها رێز و تایبەتمەندی بۆ تاوانباری سیاسی لەبەرچاو بگیرێ. گیزو دەڵێ: تاوانباری سیاسی زەرەر بە خەڵك ناگەیەنێ تەنیا بۆ پێكهاتەی دەسەڵات دەبنە مەترسی.

رافائێل گارفالو بیرمەندی ئیتالیایی، لەو باوەڕەدایە كە تاوانی سیاسی هەنگاوێكی پلان بۆدارێژراوە و دورە لە هەنگاوی خراپ و بێ ئەخلاقی. هەروەها سیلگ دەڵێ: هەستی لەخۆبردوویی و فیداكاری و باوەربەخۆبوون كەسەكان والێ دەكا كە تووشی تاوانی سیاسی بن.

لەگەڵ ئەوەی كە لە زۆربەی وەڵاتانی جیهان خوێندنەوەیەكی سەردەمیانە بۆ تاوانی سیاسی كراوە و یاسای تایبەتی بۆ پەسەند كراوە، تاوانباری سیاسی خاوەنی چەندین ئیمتیازی بەرچاوە و ئەو ئیمتیازانە لە تاوانبارانی دیكەی جیادەكاتەوە بەڵام بەداخەوە لە ئێرانی ژێردەسەڵاتی ئاخوندان 37 ساڵە بەبێ خوێندنەوەیەكی روون بۆ تاوانی سیاسی، بۆ ئەو مەبەستەش هیچ قانوون و یاسایەك بوونی نەبووەو تاوانبارانی سیاسی لە دادگاكانی بەناو (دادگای ئینقلاب، دادگای سەربازی و دادگای رۆحانیەتدا حوكمی توند و بێ رەحمانەیان بە سەر سیاسیەكاندا سەپاندووە. ئەوە لە حاڵێكدایە كە لە  ئێراندا، لە ساڵی 1286 ك خ (1907) ز، وشەی تاوانی سیاسی لە نووسینەوەی قانوونی مەشروتەوە هاتۆتە نێو ئەدەبیاتی حقوقی و لەو دەم تا ئێستا، لە قۆناغەكاندا خوێندنەوەی جیاجیا بۆ ئەو مەسەلە كراوە. بەهۆی ئەوەی ئەم یاسایە پەیوەندی بە ئازادی رادەربڕین و تێكڕای چین و تووێژەكانی كۆمەڵگەوە هەیە، باشترە هەندێ بە وردی سەرنجی بدەینێ و بەراوردی روانگە و یاسای رژێم لەگەڵ یاسا نێونەتەوەییەكان یان ئەو وەڵاتانەی یاسای مەدەنی و حقوقیان رەچاوی ئازادی و مافی تاكەكانی كۆمەڵگەی كردوە، بكەین.

لە چەند ساڵی رابردوودا زۆرجار لە رۆژنامە و راگەیاندنەكانی رژێمدا گوێ بیستی هەواڵەكانی تایبەت بە قانوونی تاوانی سیاسی و كێشەكانی ئەو قانوونە لە نێوان مەجلیس و ئەنجومەنی چاودێری و كۆڕی دیاریكردنی بەرژەوەندیەكانی رژێمدا دەبووین، كە لە كۆتاییداو لە دوای چەندین جار دەستكاری، رۆژی 29ی بانەمەڕی 1395 لەلایەن ئەنجومەنی چاودێریەوە تەئید كراو بەو پێ یە رژێمی ئێران لەدوای 37 ساڵ دەسەڵاتداری دەبێتە خاوەن (یاسای تاوانی سیاسی).

بە پێی ئەو یاسایە، تاوانی سیاسی بەو جۆرە پێناسە كراوە كە: هەر كەسێك بە مەبەستی سیاسی زەربە لە پێكهاتەی حكومەت، مەسڵەحەتی سیاسی و ئازادیەكانی خەڵك بدا، تاوانباری سیاسیە.

هەروەها هەركەسێك بێ رێزی و جنێو بە سەرۆكی هەر سێ دەزگا، سەرۆكی كۆڕی دیاریكردنی بەرژەوەندیەكانی رژێم و جێگرەكانی سەرۆك كۆمار، وەزیرەكان، نوێنەرانی مەجلیس و ئەندامانی مەجلیسی شارەزیانی رژێم بدا، تووشی تاوانێكی سیاسی بووە.

لە خاڵێكی ئەو یاسایەدا هاتووە كە رەخنەگرتن لە سیاسیەت و بەرنامەكانی دەسەڵاتداران، بەبێ ئەوەی مەبەست زەربەدان لە بنەما و چوارچێوەكانی رژێم بێ، بە تاوانێكی سیاسی دادەنرێ. 

هەر بە پێی ئەو یاسایە، دەبێ بۆ دادگایی كردنی كەسانی سیاسی پشت بە دادگای بەناو ئینقلاب نەبەسترێ و لەمەبەدوا پرۆسەی دادگایی كەسانی سیاسی لە دادگای عمومی و گشتیەكان ئەنجام بدرێ و بە پێچەوانەی رابردوو دەبێ سێ قازی بڕیار لە سەر سزای كەسی سیاسی بدەن و هەیئەتی مونسیفە دەبێ لە دادگاییەكەدا بوونی هەبێ و بەندكراوانی سیاسی لە باقی بەندیەكانی دیكە جوێ بكرێنەوە.

ئەوەی روونە دەزگای دادوەری رژێم لە ماوەی 37 ساڵی رابردوودا هۆیەك بووە بۆ سەركوتی نەیاران و بیرجیاوازان و هیچ كات وەك دەزگایەكی سەربەخۆ و دادپەروەر دەرنەكەوتووە، هاوكات قازی و حاكمەكان كەسانی نزیك لە دەزگا ئەمنیەتیەكانن، بۆیە پەسەند كردنی ئەم یاسایە لە ئێستادا ناتوانێ‌ نوقتەی گۆڕانی هەڵسوكەوتی ئەو دەزگایەبێ، بەڵكوو بەپێچەوانەوە دەبێ چاوەڕێی كاركردی توندتری بەشی قەزایی رژێم بین لەگەڵ چالاكانی سیاسی و مەدەنی و بیرجیاوازانی وەڵاتی ئێران، دەلیل بۆ ئەو قسە ئەوەیە كە ئەو یاسایە پێچەوانەی بەندی هەشتەمی قانوونی بنەڕەتی رژێمە كە تیایدا ئیشارە بەوە كراوە كە لە چوارچێوەی رژێمدا ئەمر بەچاكە و نەهی لە خراپە ئەركێكی گشتیەو دەبێ خەڵك لە حاست یەكتر پێی ئەركدار دەكرێ، هەروەها ئەوە ئەركی خەڵكە لە حاست حكومەت و ئەركی حكومەتە لە حاست خەڵكە. لە هەمانكاتدا یاسای تاوانی سیاسی رژێم، لەبەر ئەوەی ماف و ئازادیەكانی (تاك) پێشێل و بەرتەسك دەكات، پێچەوانەی جارنامەی گەردوونی مافی مرۆڤە كە پێشتر ئیمزای كردوەو خۆی بە پابەندی ئەو جارنامەیە دەزانێ‌. دووهەم ئەوەی كە بە سەرنجێك بۆ كاركردی دەزگای قەزایی و داد لە رژێمی ئێران لە ماوەی 37 ساڵی رابردوودا بەتایبەت لە كەیسی سیاسیدا، هەر لە دادگا سەحراییەكان بگرە هەتا حكومی بەكۆمەڵی ساڵی 67 و پرۆسەی دادگای دوو دەقیقەیی و بەرێوەچوونی دادگای نهێنی و رێگەنەدان بە پارێزەر و ... لە هەمان كاتدا سەربەخۆنەبوونی بەشی دادپەروەری لە چوارچێوەی ئەو رژێمەدا نەك مایەی دڵخۆشی نیە، بەڵكوو بەو خوێندنەوەیە بۆ تاوانی سیاسی و دارشتنی یاساكەی ئەو مەسێجەمان پێ دەدا كە لەمەودوا وەزعیەتی ئازادی ڕادەربڕین، ئازادی تاك و گروپ و كۆمەڵەكان زۆر لە رابردوو خراپتر و چەقبەستووتر دەبێ.

ئەگەر چیی بوونی هەیئەتی مونسیفە لە پرۆسەی دادگاییدا خاڵێكی بەهێزە بەڵام بە سەرنجێك بۆ رابردووی بەشی قەزا و دادی رژێم ئەوەمان بۆ روون دەبێتەوە كە ئەو هەیئەتە ناتوانن دەوری پۆزەتیڤیان هەبێ، بەپێچەوانەوە وەك لە دادگای چاپەمەنیدا بینیمان هەیئەتی مونسیفە پێكهاتبوون لە دژمنانی ئازادی راگەیاندن و زۆرجار بۆچوونی توندتر لە بریاری قازی و حاكمیان هەبووە. بۆیە بوونی هەیئەتی مونسیفە لە پرۆسەی دادگایی سیاسیەكاندا ناتوانێ‌ جێی ئومید بێ بگرە ئەو بەشانەی یاساكە فۆرمالیتەن و پراكتیزە ناكرێن.

كۆتا قسە ئەوەیە، ئەگەر چی لە 37 ساڵی رابردوودا رژێم روانگە و خوێندنەوەیەكی روونی بۆ تاوانی سیاسیی نەبوو وە لەو بارەوە رەخنەی زۆری رووبەروو دەكرایەوە. بەڵام بەم یاسا نوێیەو بەو مانایەی بۆ تاوانی سیاسی كراوە دەبێ چاوەڕێی سەركوتكاری و تراژیدیای پێشێلكاری زیاتر لەباری مافی مرۆڤ بین لە ئێراندا.

بەپێی ئەو یاسایە نوێیەی رژێم بێ، هەموو تاكێكی كۆمەڵگەی ئێران تاوانبارن و دەبێ بەپێی ئەو مادەیە هەڵسووكەوتیان لەگەڵ بكرێ، بۆیە دێینەوە سەر ئەو خاڵە جەوهەریەی كە رژێمی ئێران چاوەرێی هەنگاوی دروست و سەردەمیانەی لێ ناكرێ و لەگەڵ هەر هەنگاوێكدا پاشەكشەی زیاتر دەكاو بەرەو تاكرەوی و دیكتاتۆریەتی زیاتر دەچێ. بۆیە تاكە رێگەی بونیادنانی كۆمەڵگەیەكی ئازاد و مەدەنی و دیموكراتیك، بە نەبوون و نەمانی رژێمی ئێران دێتە ئارایەوە.
ڕێکه‌وت: 2016-05-23 20:13:39
به‌شی ( وتاری سیاسی )





دیمانه

سیاسی