له‌سه‌رهێل 98
یه‌کشه‌ممه‌ 4 ره‌زبه‌ر 2721
سازمانی خه‌باتی کوردستانی ئێران
ئابووری ئێران لە دوای (بەرجام)!

بەشی سێهەم:

 

8ـ راوەستانی پیشەسازی

لەنێوچوونی واحیدەكانی بەرهەمهێنان لە ئێران وەك دەبینین رۆژانە كارخانەكان دادەخرێن و كرێكارەكان بێكار دەكرێن، بۆیە پێویست بە باس كردنی زیاتر ناكا. لە سەرەتای خاكەلێوەی ئەوساڵەوە خامنەیی وەلی فەقیهی رژێم گوتی: 60 لەسەدی كارخانە و واحیدەكانی بەرهەمهێنان لەكار كەوتوون. شیی كەرەوان وای بۆ دەچن كە رێژەیەكی زۆری واحیدەكانی بەرهەمهێنان یان راوەستاون یان چالاكیان بۆ دوو لە سەر سێ دابەزیوە.

كارنامەی وەزارەتی پیشەسازی لە ساڵی 1394 (لە جۆزەردانی 1395 بڵاوكراوەتەوە)، لەگەڵ ئەوەی راپۆرتەكانی حكومەت لە ئێران بۆ شاردنەوەو كەمرەنگ كردنەوەی رێژەی دروستی قەیران و كێشەكانە، بەڵام كارناكەنە سەر ئەو راستیەی كە پیشەسازی ئێران لە یەك ساڵی رابردوودا داكشانی زۆری بەخۆوە بینیوە.

بەپێی راپۆرتەكەی حكومەت رێژەی هەڵكشانی بەشی پیشەسازی لە ساڵی رابردوودا 2/2 بووە. جەدوەلی خوارەوە گوڵبژێرێكی ئەو راپۆرتە نیشان دەدا:

رەوشی بەرهەمهێنانی كەل و پەلی پیشەسازی لە ساڵی 1394

 

سەرچاوە: وەزارەتی پێشەسازی و مەعدەن و تەجارەت، بڵاوكراوەی جیهانی سەنعەت 26ی جۆزەردانی 95

گەورەترین كێشەی واحیدەكانی پیشەسازی لە ئێران (كەمی نەخدینە، بێ بازاری، كێشەی هاوبەشەكان، گرانی مەوادی سەرەتایی، تێكچوونی دەزگاكان، بوروكراسی گەندەڵی دەسەڵاتداران، زۆری قانوون و رێسا دەست و پێ گیرەكان و هاوردەكردنی بە لێشاوی كەل و پەلی كەرەكی).

بەرپرسانی رژێم دەڵێن: شارۆچكە پیشەسازیەكان بوونە شاری ئەرواح و لەلایەن واحیدەكانی پیشەسازی بۆ وەدەستهێنانی داهات، كراون بە ئەنبار.

لە راستیدا زۆربەی پیشەسازی وەلات لەگەڵ كێشەیەك بەناوی "داروخانی شاراوە" دەستوپەنجە نەرم دەكا.

بەپێی راپۆرتی ساڵانەی بانكی نێودەوڵەتی، ئێران لە "وەرشكست بووندا" لە نێو 189 وەلات لە پلەی 129دا جێگەی گرتووە. بەپێی ئەو راپۆرتە پلەی ئێران سەبارەت بە وەرشكستەبوون و كۆتایی هاتنی چالاكی تەجاری لە پلەی 137 لە ساڵی 2014ی زایینی بۆ 138 لە ساڵی 2015 دابەزیوە و لە ناوچەی MENA بەرزترە.

ماشین سازی

ماشین سازی پێگەیەكی گرینگی لە بەرهەمهێنانی ناسافی ناوخۆیی هەیە. بەو حاڵەش ئەو سەنعەتەش لە یەك ساڵی رابردوودا لەو راوەستان و داشكانە بەریی نەبوو.

لە ساڵی 93دا كە بەشێك لە ئابڵووقە نێودەوڵەتیەكان لەسەر پارچەو مەوادی سەرەكی كە لە ماشین سازیدا پێویست بوو هەڵگیرا، ماشین سازان توانیان بەرهەمهێنانی ماشین لە 700 هەزارەوە بۆ 1.1 ملوێن ماشین بەرز بكەنەوە.

ئەو هەڵكشانە بەرچاوە بەبێ بەرزبوونەوەی توانای كڕینی خەڵك و بەرزبوونەوەی داواكاری نەیدەتوانی بەردەوام بێ. لە ئاكامدا ساڵی رابردوو ئەوانیش مەجبور بە كەم كردنەوەی بەرهەمهێنان بوون. بە شێوەیەك لە ساڵی 94دا بەرهەمهێنانی ماشین لە ئێران 13.6 لەسەد دابەزی.

 

سەرچاوە: ئەنجومەنی ماشینسازانی ئێران

 وێدەچێ ئەم داشكانە دوو هۆی هەبێ، یەكەم دابەزینی توانای كڕین لە بازارەكانی ناوخۆدا و دووهەم كەیفیەت و كواڵەتی ناستانداردی بەرهەمەكان كە ناڕەزایەتیەكی زۆری لێكەوتۆتەوە. بەرێوەبەرانی كارخانەكانی ماشینسازی دەڵێن: شیركەتەكانی ماشینسازی لە ئێستادا 60 لەسەد توانای بەرهەمهێنانیان هەیە. ئەوەش بەو مانایە كە داواكاری بۆ كرینی ماشین لە بازاردا نیە كە ئەوەش بەهۆی دابەزینی توانای ماڵی خەڵكەوەیە. وا بەراورد دەكرێ كە توانای ماڵی كڕیار بۆ كڕینی ماشین لەچاو 4 ساڵ لەوەپێش 40 لەسەد دابەزیوە.

9ـ هەناردەو هاوردە

لە ساڵی 1394، هەم هەناردەكردنی غەیرە نەوتی و هەم هاوردەكردن بە رێژەیەكی بەرچاو كەمی كرد.

جەدوەلی خوارەوە كە لە راپۆرتەكانی "گومرگی كۆماری ئیسلامی" دەرهێنراوە، ئاگۆرانكاریەكان نیشان دەدا:

 

سەرچاوە: ئاماری سەرەتایی تەجارەتی دەرەوەی ئێران لە 12 مانگی 1394

بەشێوەی مامناوەند تەجارەتی (CAB)ی ئێران لە ساڵی 2015 بەرهەمهێنانی ناسافی ناوخۆ  0.4 لەسەد بووە. ئەو رێژەیە لە ساڵی 2016 دەگاتە 0.8 لەسەد.

بەشی زۆری هەناردەكردنی كەلوپەلی غەیری نەوتی بۆ وەڵاتانی چین، عێراق، ئیماراتی یەكگرتووی عەرەبی، ئەفغانستان و هیند بووە. تەنیا ئالوگۆرێك لەچاو ساڵی 1393 كە رووی داوە جێگۆڕكێی وەڵاتانی ئەفغانستان و هیندە. بە شێوەیەكی دیكە بە بەرزبوونەوەی هەناردەكردن بۆ ئەفغانستان ئەو وەڵاتە بۆ پلەی چوارەم لە نێو ئەو وەڵاتانەی كەلوپەلیان بۆ هەناردە دەكرێ بەرز بوویەوە.

زۆربەی هاوردە كردنی وەڵات لەو سالەدا "1394" بەریز لە وەڵاتانی چین، ئیماراتی یەكگرتووی عەرەبی، كۆماری كورە، توركیە و سوئیس بووە. تەنیا گۆرانێك كە رووی داوە جێگۆركێی سوئیس لەگەڵ هیندوستانە.

پێوەندیە نێونەتەوەییەكانی ئابووری ئێران

لە ماوەی یەك ساڵی دوای هەڵگیرانی ئابڵووقەكانزۆرێك لە بەربەستە حقوقیەكان سەبارەت بە پێوەندی تەجاری لەگەڵ ئێران هەڵگیرا. لە باری سیاسیشەوە دەوڵەتی ئەمریكا و یەكیەتی ئوروپا هانی شیركەت و وەلاتانیان دەدا بۆ سات و سەودا لەگەڵ ئێران. لە خوارەوە ئەو ئاڵوگۆرانە دەخەینە بەرچاو:

ئاكامی هەڵگیرانی ئابڵوقەكان

لە راپۆرتی 26ی رەزبەری 95، وەزارەتی دەرەوەی رژێمی ئێران سەبارەت بە جێبەجێ كردنی بەرجام، ئاكامی هەڵگیرانی ئاڵوقە ناوكەییەكانی راگەیاند كە لەوانە "سازبوونی 614 پێوەندی كارگێری لە نێوان 24 بانكی ئێرانی لەگەل 230 بانكی دەرەوە". لە راپۆرتەكانی پێشووی ئەو وەزارەتە حاڵەتگەلی وەك "كردنەوە حیساباتی بانكی ناوەندی لە دەرەوە"، "دروست بوونی پێوەندی سوئیفت"، "وەرگرتنەوەی قەرزی نەوتی" و "سەرمایەگوزاری هاوبەش"ی شیركەتە دەرەكیەكان و شیركەتە ئێرانیەكان ئیشارە كراوە. هەروەها لەباری ماف و حقوقیشەوە "تێكڕای بەڵگەی ئابڵوقەكان" كە بڕیارنامەكان و یاسا و رێساكانی ئابڵوقە ناوكەییەكانی لە خۆ دەگرت لەناوچوون یان دەستكاری كراون.

جەك لەو، وەزیری خەزێنەداری ئەمریكا، لە یەكەم ساڵرۆژی واژۆی رێكەوتن نامەی ناوكەیی ویەن دا باسی لە قازانجی بەرچاوی ئێران لەو ماوەدا كردوە، لەوانە كردنەوەی زیاتر لە 300 حیساب لە بانكەكانی دەرەوە بە بایەخی ملیاردها دولار.

سەفەری هەیئەتە تەجاریەكان

بەپێی راپۆرتی رێكخراوی پەرەسەندنی تەجارەتی ئێران لە بەفرانباری 93 تا بەفرانباری 94 زیاتر لە 64 هەیئەتی تەجاری سەردانی ئێرانیان كردوە. ئەو هەیئەتانە نوێنەری بەلانی كەمەوە 2000 شیركەتی خاریجی بوون. هەر چەند دەوڵەتی رۆحانی بە تەواوی هەوڵی داوە ئەو هەیئەتانە زیاتر بن، بەڵام تا ئێستا ئەو سەردانانە نەبوونە دابین كەری پێویستیەكانی ئابووری ئێران، یانی راكێشانی سەرمایەگوزاری خاریجی بۆ ئێران. بڵاكراوەیەكی دەوڵەتی فەرانسە ئیشارەی سیاسەتی حكومەتی رۆحانی كردوە و نووسیویە: لێكدانەوەی رۆژئاوا لە دۆخی ئێستای حكومەتی رۆحانی، هەڵسوكەوت لەگەڵ فرۆشیارێكی قەرزدار و تامەزرۆیە كە خۆی بە مەجبور بە فرۆشی مافی نەتەوەیی دەبینێ. بەو پێیە، ئەگەر كڕیار كەمێ سەبر بگرێ، رەوشی فرۆشیار خراپتر دەكاو لەو كاتەدا نرخی كاڵاكەی دادەبەزێنێ.

لەگەڵ ئەوەدا لەو ماوەدا شیركەتەكانی "تۆتاڵ"ی فەرانسە و "ئەنی" ئیتالیا توانیان دەفتەری نوێنەرایەتی خۆیان لە ئێران بكەنەوە. هەروەها بە هاوكاری م د ف (ناوەندی خاوەنەكانی پیشەسازی فەرانسە) دەفتەرێك لە تاران بۆ لێكدانەوەو هاندانی سەرمایەگوزاری لە ئێران دامەزراوە.

شیركەتی "بریتیش پترولیوم"ی بریتانیا (BP)

و شیركەتەكانی "رامازل"ی ئیتالیا و "زاروبژنفت"ی روسیەیش لە وتووێژ لەگەڵ بەرپرسانی رژێمدان بۆ كردنەوەی دەفتەری خۆیان لە ئێران.

لە خاكەلێوەی ئەو ساڵ لە كونفرانسێك لە لەندەن كە لەلایەن رۆژنامەی "فایننشال تایمز" سەبارەت سەرمایەگوزاری لە ئێران بەرێوەچوو، ساجد جاوید وەزیری بازرگانی بریتانیا ئێرانی دوای ئابڵوقەكانی بە "گەورترین هەل لە بازارەكانی تازە پێگەیشتوو لە چاركە سەدەی ئەم دواییە" پێناسە كردبوو. ناوبراو هەروەها هەواڵی ئەوەی دا كە لێكتێگەیشتنێك لە نێوان ئیدارەی كەفالەتی هەناردەكردنی بریتانیا و سەندوقی كەفالەتی هەناردەكردنی ئێران بۆ ئاسانكاری تەجارەت لە نێوان دوو وەڵات واژۆ كراوە و وتی: ئێستا كاتی ئەوە هاتووە كە دوو نەتەوەی گەورەی ئێمە تەجارەت لەگەڵ یەكتر دەست پێ بكەن. لەو كونفرانسەدا محەمەدی نەهاوندیان سەرۆكی دەفتەری سەرۆك كۆماری رژێم قسەی كرد و وتی قسە كردن لەسەر توانای ئابووری ئێران بەس نیە و داوای كرد سیاسەتی نوێ لەگەڵ ئێران بگیرێتەبەر.

ئەو هەنگاوانەی نراون

لەگەڵ بوونی بەربەست، ساتوسەودای سنووردار ئەنجام دراوە یان وتووێژی لەبارەوە كراوە:

لە بانەمەڕی 95 ئێرفرانس، لە دوای 8 ساڵ راگرتنی كاری گواستنەوە، فرینی فرۆكەكانی بۆ ئێران دەستی پێ كردەوە، هەر چەند بەرەوڕووی ناڕەزایەتی كارمەندانی ئەو شیركەتە بوونەوە كە نایانەوێ لە دوای نیشتنەوە لە تاران یاساكانی پۆشینی ئەو وەلاتە پەیرەو بكەن. لە ئاكامدا ئێرفرانس مەجبور بوو لەو هێڵەدا میوانداری داوتەڵەب بەكار بێنێ.

بریتیش ئیزویز یش هاتووچۆی خۆی بۆ تاران لە هاوینەوە دەست پێ كردوە.

سەبارەت بە ماشینسازی فەرانسە، شیركەتی "ئێران خودرەو" لەگەڵ پژۆ دا رێكەوتنێكی واژۆ كردوە كە بەو پێیە پژۆ و سیترۆئێن هەر دووكیان ماشین گەلێكیان بە لایەنی ئێرانی داوە كە چەندین ساڵ لە بەرهەمهێنانیان تێپەریوەو لەو كاتەی دەست بە بەرهەمهێنانیان لە ئێران كراوە، لە چەرخەی بەرهەمهێنانی جیهانی دەرچوون. پژۆ رێكەوتنی 50 بە 50ی لەگەڵ ئێران خودرەو كردوە و بەرێوەبەری لەگەڵ ئەو شیركەتە دابەش كردوە.

بەڵام رێكەوتنی نوێی سایپا لەگەڵ رنۆ و ئێران خودرەو لەگەڵ رنۆ ئەو بەرهەمانەیە كە ئێستا خەریكە دادەرێژرێ.

رنۆ لە رێكەوتنەكەی لەگەڵ سایپا هاوكاریەكانی خۆی بۆ 60 لەسەد بەرز كردۆتەوە بۆ ئەوەی بەرێوەبەری كارەكان لە ئەستۆی خۆی بێ. رۆژی 15ی ڕەزبەریش رێكەوتنێك لەگەڵ سایپا لەبارەی بەرهەمهێنان و دابەشكردنی مودیلی سیترۆئێن لە ئێران واژۆ كرا. هاوكات رنۆ پێشنیاری كڕینی پارس خودرەوی كردوە. هاوبەشی ئەو كارخانە كە سێهەمین ماشینسازی گەورەی ئێرانە، سایپایە. بەڵام تا ئێستا بۆ فرۆشتنی پارس خودرەو رەزایەتی دەرنەبڕیوە.

لە پێوەند بە ئەیرباس، لە رێبەندانی 94دا لە كاتی سەردانی رۆحانی لە فەرانسە، رێكەوتنی 10.5 كلیارد دولاری لە نێوان تاران و كومپانیاكانی ئەیرباس بۆ كڕینی 73 فرۆكەی 118 كورسی ئیمزا كرا.

بەپێی ئەو رێكەوتنە، 15 لەسەدی ئەو حیسابە لەلایەن ئێران ئەیرەوە دەردرێ و 85 لەسەدەكەی دیكەی بە شێوەی "فاینانس" دابین دەكرێ. (فاینانس "بە دابین كردنی سەرچاوەی ماڵی پێویست بۆ جێبەجێ كردنی پرۆژەی گەورە دەگوترێ").  لە دوای ئەوە راگۆڕینەوەی زۆر بۆ راكێشانی فاینانس، لەلایەن هەر دوو كۆمپانیای ئەیرباس و ئێرانئەیر بەرێوەچوو. بەڵام هەتا ئێستا بە هیچكوێ نەگەیشتوون.

جان لهی، بەرێوەبەری پلەبەرزی كڕیارانی ئەیرباس گوتوویەتی كە ئەگەر چی رێكەوتنی فرۆشتنی فرۆكەكانی ئەو شیركەتە بە ئێران پێكەوتنی بەخۆوە بینیوە، بەڵام رەوتی جێبەجێ كردنی زۆر لەوە هێواشتر بەرێوەدەچێ كە چاوەروانمان دەكرد. ئەو بەرپرسەی ئەیرباس هەروەها دەڵێ: ئێمە بەدوا رێگەیەكەوەین بۆ هێنانەدەرەوەی پووڵ لە ئێران لە رێگەی سیستەمی بانكین، ناوبراو وریایی داوە كە ئەگەر ئەو كێشەیە چارەسەر نەبێ بەو مانایە كە رێكەوتنەكە جێبەجێ ناكرێ.

لە مانگی ژوئێنیش شیركەتی ئێران ئەیر و بوئینگ لەبارەی سەودایەكی 25 ملیارد دولاری رێكەوتن. لە مانگی سپتامبردا وەزارەتی خەزێنەداری ئەمریكا هاوكات ئیجازەنامەی بۆ ئەیرباس و بوئینگ دەركردوە.

 
ڕێکه‌وت: 2016-11-07 09:28:39
به‌شی ( وتاری سیاسی )





دیمانه

سیاسی