له‌سه‌رهێل 116
یه‌کشه‌ممه‌ 4 ره‌زبه‌ر 2721
سازمانی خه‌باتی کوردستانی ئێران
ئابووری ئێران لە دوای (بەرجام)!

بەشی پێنجەم:

 

بەندی سێهەم: گرێ ناوخۆییەكان، بەربەستە دەرەكیەكان

ساڵێك دوای ئیمزای رێكەوتنی ناوكەیی، لە كاتێكدا كە كێشەی بەرچاوی وەك سنووردار بوونی هەناردەكردنی نەوت و قەدەغەبوونی كەڵك وەرگرتن لە سیستەمی بانكی نێونەتەوەیی (SWIFT) هەڵگیراوە، رەوشێكی باشتر هاتۆتە پێش بۆ ئەوەی كێشە ریشەییەكانی ئابووری ئێران ببینرێ. بە زمانێكی دیكە پرسیار ئەوەیە كە بۆ لەگەڵ هەڵگیرانی ئابڵوقەكان و كرانەوەی دەرگەی نێونەتەوەیی بەرووی ئێراندا، داروخانی ئابووری لەو وەڵاتەدا زیاتر بووە. گوومانی تێدا نیە كە دابەزینی نرخی نەوت داهاتی حكومەتی كەم كردۆتەوە و فشاری خسترتە سەر ئابووری ئێران. بەڵام بەو لێكۆڵینەوەیە دەردەكەوێ كێشەی ئەساسیتر بوونی هەیە كە لە بنەڕەتدا لە بن بەستە سیاسیەكانی حكومەتەوە سەرچاوە دەگرن. ئەو كێشانە دابەش بوون بە سەر دوو بەشی ناوخۆیی و دەرەكی.

1ـ گرێ ناوخۆییەكان

لە 18ی جۆزەردان وەزارەتی دەرەوەی رژێم لە راپۆرتێكدا بۆ مەجلیس سەبارەت بە ئاكامی جێبەجێ كردنی رێكەوتننامەی ناوكیی، بە ئاشكرا، نەبوونی ئاسایش و ئارامی بە گەورەترین كێشە زانیوە: گەورەترین كێشەی بەربەستێك كە لەبەردەم بەرجامدایە دڵنەوایی و باوەردروست كردن لە وەڵاتدا بۆ لایەنەكانی دەرەوە. گرینگترین هۆ لە لێكدانەوەی خەرجی، بە كەڵكبوونی بونگا ئابووریەكان لە كرین و فرۆشتنە لەگەڵ ئێران، رێژەی باوەر بەو هەڵسووكەوتە و رەوشی دەورووبەرە.

ئەگەر ناوەندێكی ئابووری بەو بروایە نەگا كە ئەو بازارەی ئامانجیەتی دۆخێكی ئارامی هەیە بۆ سەرمایەگوزاری، تەجارەت و هەر جۆرە چالاكیەكی ئابووری، بە دڵنیاییەوە نە كاری ئابووری  دەكا و كاری گواستنەوەی كەل و پەلی پیشەسازی دەكاو نە دەچێتە نێو پرۆژەی گەورە و نە خۆی بە ساتو سەودای گەورەوە خەریك دەكات. لە رەوشی شێواوی خۆرهەڵاتی ناوەراست و لە دۆخی پر لە گومان سەبارەت بە رێژەی پێبەندبوونی لایەنەكان بە رێكەوتنی بەرجام سروشتیە كە زۆرێك لە ناوەندە ئابووریەكان خۆ دەبوێرن. بۆ چارەسەری ئەو گرفتە جوێ لە رەخساندنی دۆخێك بۆ پێشبركێ، دەبێ رەوشی دڵنیاكەرەوە بۆ لایەنەكانی هاوبەشەكانی ئابووری خۆمان سازبكەین هەتا بێتە هۆی ئەوەی ترس و دڵراوكێ لە پێوەند بە ئێران برەوێتەوەو حەز بۆ هاوكاری كردن دروست بێ.

نەبوونی ئاسایش و ئارامی، نەبوونی بروا و دڵنیایی، رەوشی شێواو سەرمایە تارێن، بوونی نرس و دلەراوكێ لە هەڵسووكەوت لەگەڵ ئێران، كە وەزارەتی دەرەوەی رژێم وەك هۆكاری لاوازی بۆ راكێشانی سەرمایەگوزاری و هاوكاری كۆمپانیا خارجیەكان باسی كردوون، هەم لایەنی سیاسیان هەیە، هەم لایەنی قانوونی و مافەوانی و هەم یانی ئابووری.

 

لە خوارەوە گرینگترین هۆكان شیی دەكرێنەوە

ئەلف: دەسەڵات و دەسرۆیشتوویی ویلایەتی فەقیە

دامەزراوەی راوێژكاری ئابووری "كونترۆل ریسكز" بە بڵاوكردنەوەی راپۆرتێك رایگەیاند لەگەڵ ئەوەی رێكەوتنی ناوكەیی جیبەجی دەكرێ، بەڵام گومانەكان لەسەر بازاری ئێران وەك خۆی لە دەمێنێتەوە. جوێ لە مەترسی سەپاندنی دووبارەی ئابڵوقەكان، پێكهاتەی ناشەفافی خاوەندارێتی و دەستێوەردانی ناوەندەكانی دەسەڵات لە كەرتی ئابووریدا، هۆی دیكەن كە لەو راپۆرتەدا وەك مەترسیەكانی ئابووری ئێران هاتووە.

سەبارەت بە دەستێوەردانی دەسەڵاتداران، بێگوومان لە هەمووان بەرچاوتر ویلایەتی فەقیە و ناوەندەكانی ژێردەسەڵات و سپای پاسداران، هێزی ئینتزامی، بەسیج، ناوەندی بەرێوەبەری فەرمانی ئیمام، بنیاتی هەژاران، ئاستانی قودسی رەزەوی، شیركەتی غەدیر، و... كە بە زۆری ئابووری ئێران و بەتایبەت بانكەكان و دامەزراوە پووڵی و ماڵی و ناوەندەكانی بەرهەمهێنان و تەجاری لە قازانجی خۆیان كەڵك وەردەگرن.

باڵادەستی ئەوانە كە كاریان وەدەستهێنانی داهاتی ماڵیە بۆ شەڕ لە سوریە و عێراق و یەمەن و حیزبوڵای لوبنان و خەرجی لە رادەبەدەر بۆ دامەزرانی هێزی سەركوتگەر لە ئێرانە، بۆنەتە هۆی ترس و دڵراوكێ بۆ لایەنی دەرەكی لە كاروباری ئابووریدا وز تەجارەتدا.

پیر فابیانی سەرۆكی پێشووی لقی تۆتاڵ لە ئێران كە ئێستا جێگری بەرپرسی بەشی ئێران لە ئەنجومەنی شیركەتەكانی نەوت و گازی فەرانسە ناسراو بە GEP-AFTP ، دەڵێ: من پێشنیار دەكەم بە هەموو شیركەتەكانمان بە بە وردی لێكۆڵینەوە بكەن كە ئایا هاوبەشە ئێرانیەكانیان سەربە پاسدارن یان نا ئەگەر وابوو خۆ بەدوور بگرن لەو هاوبەشیە.

رۆژنامەی لۆمۆند لە زاری نێردراوی خۆی بۆ ئێران كە ئەو بابەتەی داوەتە بەر لێكۆڵینەوە، دەنووسێ: جوێ لە شیركەتەكانی ژێردەسەڵاتی سپای پاسداران و بنیاتە مەزهەبیەكان، لە ئێراندا شیركەتی گرینگی دیكە بوونی نیە.

بـ شەری دەسەڵات

درزی گەورە لە نێو بەرپرسانی پلەبەرز، ئەگەری مردنی خامنەیی و شەڕ بۆ جێگرەوەی، كە خۆی ساڵی رابردوو دووجار تەئكیدی لەسەر پێویستی دیاری كردنی جێگر گرینگی زیاتری بەو مەسەلە بەخشی، وە نیزامی لە باری سیاسیەوە تووشی ئاژاوەی زیاتر كرد.

هاوكات نزیكبوونەوەی هەڵبژاردنی سەرۆككۆماری كە بڕیار وایە بەهاری 1396 بەرێوەبچێ، قورسایی لەسەر ئابووری وەلات دروست كردوە.

ئاشكرا بوونی فیشی موچەی بەرێوەبەرانی بانكەكان، سەرۆكی شیركەتەكانی بیمە و بەرپرسانی پلەبەرزی حكومەت كە ئاشكرای كرد ئەوانەی مانگانە موچەی سەدان ملوێن تمەنی وەردەگرن، ئەگەر چی دەرخەری گۆشەیەكە لە گەندەڵێ سیستەماتیك لە بوروكراسی ئێران، بەڵام لە بنەڕەتدا نیشانەی شەڕی دەسەڵاتی هەر دوو تاقمی دەسەڵاتە.

دەستبەسەر كردنی بانكی ملت (كە گەورەترین بانكی ئێرانە) لەلایەن سپای پاسدارانەوە، داوای فەرمی "دادگای شۆرش" بۆ گرتنی برای حەسەنی رۆحانی سەرەككۆمار هەر لەو چوارچێوەدایەو رەوشی دڵنیاكەرەوە بۆ چالاكی لە كەرتی ئابووری بەرتەسك دەكاتەوە.

ئەو شەڕ و كێشەیە لە كەرتی ساتوسەودای ئابووریشدا بوونیان هەیە. بەتایبەت لە رێكەوتنە نەوتیە نوێكانی حكومەتدا، بگرەو بەردە لە نێوان هێزە سەربازیەكان و سیاسیە نزیكەكانیان لەگەڵ حكومەت دەستی پێ كردوە. سەربازەكان پێیان وایە وەزارەتی نەوت لەو رێكەوتنانەدا قازانجە نەتەوەییەكان و مافی خاوەندارێتی لە بەرچاوناگرێ و لەبەرامبەریشدا وەزیری نەوت دەڵێ: نەیارەكانی نیگەرانی لە دەستدانی قازانجە تایبەتەكانی خۆیانن.

زەنگەنە بەرنامەی خۆی بە گۆرینی زۆربەی بەرێوەبەرانی وەزارەتخانەكە دەست پێ كرد. ناوبراو لە ماوەیەكی كەمدا 60 بەرێوەبەری وەزارەتەكەی وەلا نا و هاوكارەكانی پێشووی لە جێ دانان.

ئەو هەنگاوەی حكومەت بەتایبەت لە كەرتی نەوت و پیشەسازی نەوتی دا لەگەڵ ناڕەزایەتی توندی سپای پاسداران و لایەنە سیاسیەكانی نزیكی بەرەوڕوو بووە. بەجۆرێك كە نوێنەرانی مەجلیس هەوڵی وەگەر خستنی پەروەندەی رێكەوتنی نەوتی كرسنت یان دا كە زەنگەنە لە ساڵانی پێشوودا دەوری تێدا بینیوە. ئەو كێشەیە تا جێ"ەیەك رۆیی كە زەنگەنە باسی لە دەست هەڵگرتن لە پۆستەكەی كرد لە كۆتایی دەورەیی حكومەت.

حكومەت بۆ ئیمتیازدان بە سپای پاسداران، فەرماندەیەكی پلەبەرزی بەناوی رۆستەم قاسمیسەرۆكی پێشووی كەرتی پەیمانكاری قەرارگای خاتەم،ی وەك راوێژكاری جێگری یەكەمی سەرۆككۆمار دانا. بەڵام لە 12ی رێبەندانی 94 حكومەت بریاری لابردنی ناوبراوی دەركرد. لەبەر ئەوەی ناوبراو رێگری لە بەرێوەچوونی رێكەوتنە نەوتیەكان دەكرد. پێش ئەوەش ژمارەیەك بەسیجی بۆ پشتیوانی لە سپا و بە ناڕەزایەتی لە رێكەوتنە نوێكانی ئێران و رۆژئاوا لە بەردەم وەزارەتی نەوتدا كۆبوونەوە. پۆلیس 38 كەس لەو كەسانەی گرت و دوایی ئازادی كردن.

ئاشكرابو كە هۆی شەڕی ئەو دوو لایەنە رێكەوتنە نەوتیەكانە. لە دوای چەند مانگ حكومەتی رۆحانی مەجبوور خۆی بە دەستەوە دا وە شیركەتی نەوتی پرشیان و قەرارگای خاتمی وەك شیركەتی ئێرانی لە رێكەوتنە نوێ نەوتیەكاندا كردە شەریكی كۆمپانیا دەرەكیەكان.

لە لایەكی دیكەوە مانگی ژوئێن حكومەتی رۆحانی و سپاس پاسداران لەسەر دانی 50 پرۆژەی ئاوەدان كردنەوە بە قرارگای خاتەم رێكەوتن.

ج ـ بشێوی دارایی

ئابووری ئێران تووشی بشێوی ماڵی قووڵ بووە و گرینگترین نمونەی ئەوەش وەستان و داروخانی سیستەمی بانكیە كە لە بەندی یەكەم دا لێكدرایەوە.

مەسعودی نیلی راوێژكاری پلەبەرزی حكومەت دەڵێ: بە بروای من گرنگترین مەسەلەی ئابووری ئێران رەوشی سیستەمی بانكیە كە مەودایەكی زۆری لەگەڵ سیستەمی بانكی نێو نەتەوەیی دا هەیە. هەڕەشەی بشێوی لە ئابووریدا، سیستەمی بانكیە. چاوپۆشی لە قەرزەكانی حكومەت لەلایەن بانكەكانەوە، سەرمایەگوزاری راستەخۆ و ناراستەوخۆی بانكەكان لە كەرتی خانووبەرەو بیناسازی، قەرزە نەداروەكان بە بانكەكان و نەبوونی پێوەندی بانكی لەگەڵ بانكە نێونەتەوەییەكان كێشەی بانكەكانی ئێرانی گەورەتر كردۆتەوە.

هەندێ لە بەرپرسانی حكومەتی ئێران لەوانە عەبباسی عێراقچی جێگری وەزیری دەرەوە رایگەیاند كە جوێ لە نیگەرانی بانكەكانی ئوروپا سەبارەت بە ئابڵوقەكان، بێ پرەنسیبی لە مەسەلەی دارایی بانكەكانی ئێران، كاردانەوەی هەبووە لەوی بانكە ئوپاییەكان ئامادەی هاوكاری نەبن.

دـ گەندەڵی بەربڵاو

نمونەیەكی دیكە بشێوی دارایی گەندەڵیەكی وەها كە هەموو بەشەكانی تەنیوە. رۆژ نیە كە باندەكانی رەقیب لە دەسەڵاتداریی ئێران پەروەندەیەكی گەندەڵی ئاشكرا نەكەن كە هەمووی لە چەند هەزار ملیار تمەنیە. ئەو گەندەڵیانە كە وەك سەرەتان پەنجەی خستۆتە تێكڕای پێكهاتەی ئابووری ئێران، لەم بارانەدا خۆی دەرخستوە:

ـ هەناردە و هاوردە بە دانانی پێناسەی نالۆژیكی بریاری یەك شەوەو لە ناكاو.

ـ وەرگرتنی وامی بانكی گەورە لەلایەن برپرسانی پلەبەرز و شیركەتەكانی سەر بەسپای پاسداران و گواستنەوەیان بۆ بەشی وەبەرهێن.

ـ بەخشینی ناوەندەكانی سەر بە ویلایەتی فەقیە لە دانی ماڵیات

ـ رێكەوتنی موناقسە (كێ كەمتر با) و موزایدە بە رچاونەكردنی قانوونی تایبەت

ـ كرین و فرۆشتن بە پشت بەستن بە زانیاری نهێنی

ـ رادەستكردنی شیركەتەكانی حكومەت بە سپای پاسداران و ناوەندەكانی سەر بە وەلی فەقیە

ـ دەستبەرداگرتنی زەوی و سەرچاوە سروشتیەكان

ـ وەرزشی حكومەتی و پێداگری حكومەت بۆ هەرزان فرۆش كردنی ئەو كەرتەش

ه ـ نەبوونی رقابەت و یاسای دەسوپێگر

بریارگەلی كتوپڕ، سەرلێشێواوی و بشێوی لە یاسا و دارشتنی سیاسەتی بانكی و بشێوی لە بەرێوەبەری ناوەندە گەورە ئابووریە حكومەتیەكان،ناجێگیری و نەبوونی دڵنیایی لە ئابووری ئێرانی زیاتر كردوە.

محەمەد لاهوتی سەرۆكی كونفدراسیۆنی هەناردەكردن دەڵێ: لە ئێستادا زیاتر لە 1600 قانوونی دەست و پیچگیر سەبارەت بە تەجارەتی وەلات بوونیان هەیە و ئەوەش ئەوەمان پێ دەڵێ كە ئێمە تووشی هەڵاوسانی قانوون بووین. قانونگەلێك كە زۆرجار دژ و پێچەوانەی یەكترن. لە ئێستادا تووشی دۆخێكی قورس بۆ راكێشانی سەرمایەگوزاری خاریجی بووین.

لە ئێران، دەست پێكردنی هەر جۆرە چالاكیەكی فەرمی ئابووری بۆ وەرگرتنی رەزامەندی گرفت و هاتووچۆی زۆری دەوێ. هەروەها كاتێك پرۆژەیەك دەگاتە بەرهەمهێنان دەیان ناوەند، جوێ لە رێكخراوەكانی ماڵیات و دابین كردنی كۆمەلایەتی، داوای بەش دەكەن. هەروەها ناوەندێك لە رێگەی گرتنی پێوەندی تایبەت لەگەڵ بەرپرسە جیاجیاكان هەموو بەربەستانە وەلا دەنێ، دیسان لایەنەكانی حكومەت سەبارەت بە دانانی نرخ، بە بیانووی بەرنگاریی لەگەلچ گرانفرۆشی و هەڵاوسان، هەموو كات دەتوانن مەیدان لە بەرهەمهێنەر تەنگ و بەرتەسك بكەن.

لە راستیدا چالاكی ئابووری لە ئێران لە هەموو بارێك لە ژێردەسەڵاتی ئیدارەگەلی تایبەت و بریاراتی دیوانسالاری حكومەتیە. دەسەڵاتی حكومەت بەسەر تەواوی سیستەمی ئابووری و فشاری قانوونە دەستوپێگیرەكان هەر جۆرە ئازادیەكی لە چالاكانی ئابووری گرتووەو دۆخێكی بۆ پێشبڕكێ لە ئابووری ئێران نەهێشتۆتەوە.
ڕێکه‌وت: 2016-11-09 06:49:35
به‌شی ( وتاری سیاسی )





دیمانه

سیاسی